Historia kina chińskiego

Film
„chiński” czyli jaki? – Krótka historia chińskiego kina od początku aż do Cesarzowej i Wojowników

Kino „chińskie” to nie tylko filmy wyprodukowanych w Chinach, ale także na Tajwanie i w Hong Kongu. Dzieje się tak dlatego, że każde z tych trzech chińskich państw wytworzyło własną, silną kinematografię i odnosiło sukcesy międzynarodowe – Zhang Yimou, Ang Lee czy Jackie Chan, John Woo i Bruce Lee – każdy zna te nazwiska. Każde z tych państw szło swoją drogą. Ich drogi rozeszły się w 1949 roku gdy w wyniku wojny domowej powstały trzy odrębne organizmy polityczne. Był czas gdy maleńki Hong Kong produkował o setki filmów więcej niż gigantyczne Chiny zatopione w szaleństwie rewolucji kulturalnej. Dziś Hong Kong jest już częścią Chin, a rząd Tajwanu – po raz pierwszy od wojny – rozmawia z rządem komunistycznego kolosa. Pierwszy kompleksowy przegląd tak rozumianego „kina chińskiego” przygotował latem 2008 roku pod nazwą „Chinematografia” Międzynarodowy Festiwal Filmowy TOFIFEST z Torunia.

Kadr z filmu Hero 2002Kadr z filmu Hero 2002

KINO CHIŃSKIE – krótka historia „kina środka”

Chińskie kino w pierwszych dekadach XX wieku długo pozostawało w swoistym getcie kulturowym. Najwcześniejsze chińskie filmy powstawały w pierwszej dekadzie XX wieku. Pierwsze godne odnotowania produkcje zrealizowano w roku 1913 [choć np. w Hong Kongu filmy kręcono już w rok po odkryciu Braci Lumiere z 1895 roku], ale aż do lat 30. chińskie kino było dla reszty świata zamkniętym lądem. Co gorsza „chińskość” stała się w rodzącym się wtedy kinie hollywoodzkim synonimem łatwego seksu, egzotycznego fetyszu lub odrealnionego świata. Sposób pokazywania chińskich motywów w amerykańskich filmach był do tego stopnia negatywny, że wywołał w latach 30. oficjalne protesty ambasady Chin [wobec filmów słynnego komika Harolda Lloyda]. Pierwszy ciekawszy portret Chin znalazł się w Shanghai Express słynnego Josefa von Sternberga ze zjawiskową Marlene Dietrich 1932. Chiński film tego czasu był głównie opartą na bardzo lokalnej literaturze, operze i teatrze chińskim przypowiastką, o narracji i sposobie obrazowania tak odległym dla europejczyka, że filmy te nie budziły żadnego zainteresowania na Starym Kontynencie czy w USA. Sieć kina także była słabiutka – 1 kino przypadało na milion Chińczyków

Pierwszy złoty wiek chińskie kino przeżywało w latach 1933-37. Okres zdominowało dwóch twórców Bu Wanchang [najważniejszy film – Street angel, 1937] i Yuan Muzhi [najważniejszy film – The Peach Girl, 1934] . Film chiński koncentrował się wówczas na kobiecie i kobiecości, ale na długo przed włoskim neorealizmem sięgał do typowych dla tego nurtu środków wyrazu. Warto dodać, że Chiny przezywały ówcześnie boom inwestycyjny i dynamicznie się urbanizowały. Aktorki były wówczas bożyszczem tłumów, a każdy szczegół ich życia był opisywany przez dziesiątki pism plotkarskich, Szanghaj zaś, uważany był za chińską „fabrykę snów”. Co ciekawe wiele lat wcześniej, miały Chiny swoją Marylin Monroe – Ruan Lingyu. Uważana za największą celebrity Chin, po gigantycznym sukcesie filmów New Woman 1934 oraz Guo feng 1935 stała się przedmiotem niemal boskiego uwielbienia. Nie było dnia by tabloidy nie pisały o niej. Nie wytrzymała presji i w wieku zaledwie 25 lat przedawkowała środki nasenne 1935 popełniając samobójstwo. Jej procesja pogrzebowa miała 5 km długości.

Kadr z filmu Cesarzowa 2006Kadr z filmu Cesarzowa 2006

Ważną cezurą dla filmu w Chinach była inwazja Japonii na Chiny w 1931 roku. Okupacja trwała do zakończenia II wojny światowej w 1945. Po wyzwoleniu, brak porozumienia między nacjonalistami pod wodzą Chang Kai Sheka [Kuomintang], a komunistami Mao Tse Tunga z Komunistycznej Parti Chin) doprowadził do wojny domowej (1946-49) zakończonej zwycięstwem komunistów. Filmowcy stanęli po stronie komunistów, za co zresztą przyszło im potem bardzo słono zapłacić.

W międzyczasie kino chińskie przeżyło jednak swój „drugi złoty wiek”. Trwał tylko 2 lata: 1947-49, ale był niezwykle płodnym okresem. Najważniejsze dzieła tego czasu stworzyli Cai Chusgheng [The Spring River Flows East], Fei Mu [Wiosna w małym mieście], Zheng Junli [Crows and Sparrows]. Filmy te były głównie lewicowymi komediami politycznymi.

W 1949 proklamowano Chińska Republikę Ludową, a przeciwnicy KPCh schronili się na wyspie Tajwan. Oosbnym, krajem stał się też Hong Kong. Od tego momentu istniały trzy chińskie kinematografie.

Chiny Ludowe lat 1949 – 1966 były miejscem, w którym powstawało wiele filmów. Mao miał nawet swojego ministra ds. kina [do 1952 roku], dzięki czemu masowo przyrastała liczba kin w kraju. Okres

Żółta ZiemiaŻółta Ziemia

ten charakteryzowało kino „radzieckiego realizmu”, epickie i surowo kronikarskie [Córki Chin, 1945, reż. Lin Tse-Feng]. Inspiracją stały się też operowo – teatralne widowiska ludowe „pintsjui” [Dziewczyna o białych włosach, reż. Wang Pin i Xiui Hua]. Ale z roku na rok kino chińskie zanurzało sie w karykaturalnym dydaktyzmie.

W tych latach w Hong Kongu, zwanym „Pachnącym Portem” rozwijać zaczął się nurt filmu odchodzącego od typowo kobiecego kina Chin z lat 30. Filmowcy sięgnęli do kręconych tu od lat „opera – movies”. W tym czasie najciekawszymi autorami byli Zhu Silin, Li Sun-Fung oraz Li Han Hsiang. Warto dodać, że historia kinematografii Pachnącego Portu sięga początków wieku. Już w parę lat po odkryciu kinematografu przez braci Lumiére, w Hong Kongu pojawiły się faktorie filmowe, które realizowały krótkie filmy fabularne i dokumenty. Od zawsze, w tamtejszym kinie występowała tendencja do tworzenia przeróbek hollywoodzkich filmów gatunkowych. W początkach azjatyckiej kinematografii, produkcję filmową w Hong Kongu zdominowała także produkcja, popularnych do dziś filmów z gatunku wuxia – czyli tzw. filmów kung-fu – ukazujących sceny walki, ujęte w ramy niezbyt skomplikowanej fabuły. Przełomem dla kinematografii Hong Kongu była właśnie komunistyczna rewolucja Mao. Właśnie do Pachnącego Portu uciekli najbogatsi producenci oraz najciekawsi filmowcy chińscy. W połowie lat 50., powstała w HK sławetna wytwórnia braci Shaw – Golden Harvest (Złote Żniwa), specjalizującą się w realizowaniu przebojowych filmów sensacyjnych i melodramatów (dzisiaj logiem tej wytwórni filmowej rozpoczyna swój film Kill Bill Quentin Tarantino). To właśnie bracia Shaw, w latach 60., wylansowali megagwiazdę kina kopanego – Bruce’a Lee

Kinematografia nowego kraju – Tajwanu kontynuowała dawniejsze osiągnięcia szanghajskich wytwórni. Najciekawszym autorem tajwańskim był aktor i reżyser King Hu sięgający do tradycji „filmu kobiecego” ale łączący go z kinem akcji [kung –fu] i filozofią Zen. Najciekawsze jego filmy to Xia nu (A Touch of Zen, 1969) i Da zui xia (Come Drink with Me 1966).

Come Drink With MeCome Drink With Me

W 1966 wybuchła w Chinach Rewolucja Kulturalna. Wbrew nazwie doprowadziła ona do całkowitej ruiny kulturę tego kraju oraz zrujnowała go społecznie i gospodarczo. Rewolucja była potężnym ciosem dla kina – produkcja filmów fabularnych spadła do… zera. Zniszczeniu uległy też archiwa – publicznie spalono 3000 kopii najważniejszych filmów fabularnych i dokumentów. Nie pomogło nawet to, że żoną [trzecią z kolei] Mao była aktorka z „szanghajskich czasów” – Jiang Quing. Jak podaje Jerzy Płażewski, teoretyk kina, wg historyka Czeng Ji-Hu w latach 1967-72 nie powstał w Chinach żaden film! W Chinach produkowano jednak filmy, ale był to tylko polityczne agitki komunistyczne, przy których zakazane było podawani nazwisk autorów filmu. Oglądanie filmów fabularnych było przez te kilkanaście lat zakazane.

Hong Kong i Tajwan rozwijały się normalnie. Kino hongkońskie lansowało nowe gwiazdy Braci Shaw, w tym samego Bruce’a Lee, który filmem Tang shan da xiong [The Big Boss, 1971] wszedł jak „smok” na ekrany i do show-businessu.

Po 1979 roku nastał czas zmian. W Chinach otwarto ponownie Pekińską Akademię Filmową [Beijing Film Academy]. Do głosu doszła tzw. „5 generacja”, której prym wiedli Chen Kaige i Zhang Yimou [początkowo jako operator tego pierwszego]. Obydwaj zaczęli opisywać życie codzienne chińczyków, ale sięgając do abstrakcyjnych wartości. Chiński film odbudowywany był włąsciwie od zera. Po dojściu do władzy Deng Xiao-Pinga 1979 z więzień i obozów wyszli ci filmowcy, którzy przeżyli Rewolucję Kulturalną. Dopiero w 1982 roku film chiński „wrócił na salony” – Prawdziwa historia A.Q. w reżyserii Ttsen Fan’a została pokazana w Cannes. Rozpoczął się nurt kina rozliczeniowego – Wspomnienia ze starego Pekinu [Wu Yigang], Uliczka [Yang Yanjin, 1982], Miasteczko hibiksusów [Xia Yin] – rozliczały lata terroru hunwejbinów, maltretowanie naukowców i ludzi kultury. Z wielkim oddźwiekiemspotkały się ważne działa Chena Kaige Żółta Ziemia 1984 oraz Zhanga Yimou Czerwone Sorgo 1988, które wygrało Berlinale

Dziś kino chińskie jest pełnoprawnym uczestnikiem filmu światowego. Kaige jest autorem takich hitów międzynarodowych jak Żegnaj moja konkubino [1993, Złota Palma w Cannes], Yimou zaś nakręcił nagradzane Shi mian mai fu (2004, House of Flying Daggers] czy Ying xiong (2002, Hero) oraz nagrodzona na Berlinale Wo de fu qin mu qin [1999, Droga do Domu] czy nominowane do Oscara Da hong deng long gao gao gua [1991, Zawieście czerwone latarnie]. Gwaizdą Hollywood jest zaś aktor Jet Li

Po 1979 popularne kino z Hong Kongu trafiło do amerykańskich i europejskich kin. W latach 80. nastąpił gigantyczny, filmowy boom kinematografii Pachnącego Portu, doprowadzając do tego, że o Hong Kongu mówiło się jako o azjatyckim Hollywood. W rekordowym dla tego kina roku 1992, zrealizowano na wyspie (również z użyciem chińskich plenerów) ponad 300 (!) filmów. Warto wspomnieć nazwiska takich autorów jak Tsui Hark, Ann Hui, Stanley Kwan oraz oczywiście – mistrzowie kina akcji John Woo i Jackie Chan. Ale w HK nie powstawały tylko filmy nurtu wuxia [humorystyczno-gangsterskie kung –fu]. Był też produkcje poważniejsze Z ciekawostek trzeba wskazać na biografię wspomnianej Ruan Lingyu, hiper-gwiazdy, która popełniła samobójstwo [Centre stage, Stanley Kwan, 1992]. Tworzyli tu także Clara Low [Autumn moon, 1992] i Wong Kar Wai [Chungking Express, 1994].

Wong Kar-WaiWong Kar-Wai

Kar Wai jest zresztą jednym z najbardziej utytułowanych twórców kina chińskiego – zdobył nagrodę dla najlepszego reżysera w Cannes za film Cheun gwong tsa sit [Happy Together], a w 2006 r. był przewodniczącym jury tego festiwalu. Dwukrotnie otrzymał nagrodę Europejskiej Akademii Filmowej w kategorii film zagraniczny: w 2000 za Fa yeung nin wa [Spragnieni miłości] i w 2004 za 2046.

Dodajmy, że z chwilą przejścia Hong Kongu przez władze chińskie, w 1997 roku, duża część reżyserów i aktorów, w trosce o wolność swej twórczości, wyemigrowało via Kanada, do Hollywood.

Kino Tajwanu po 1979 roku zyskało wysoką markę artystyczną. W latach 80. działali tacy autorzy jak Edward Yang [Taipei story, 1985] czy Hou Hsiao – Hsien, Jeden z najważniejszych przedstawicieli „nowej fali” tajwańskich reżyserów. Obudwaj poruszali chętnie tematy typowe dla wyspiarskich filmów – alienacja, w gwałtownie rozwijających się miastach, samotność i zagubienie w industrialnym świecie., Szcególne znaczenie ma twórczość Hsiao-Hsiena – reżyser przyczynia się do tworzenia nowej świadomości wśród twórców tajwańskiego kina, a dwa jego filmy wzbudziły szczególne zainteresowanie widzów i krytyków na całym świecie: Fengkuei-lai-te jen (Chłopcy z fengkuei, 1983) i Dongdong de jiaqi (Lato u dziadka, 1984). Osttanim jego filmem jest Podróż czerwonego balonika. Wśród najważniejszych autorów tajwańskich wymienić należy też Tsai Ming Liang’a oraz Anga Lee. Ten ostatni twórca to prawdziwy pogromca Oscarów i innych nagród. Już w 1993 zrealizował The Wedding Banquet (Przyjęcie weselne), za które otrzymał Złotego Niedźwiedzia na w Berlinie oraz nominację do Oscara. Kolejną nominację do Oscara otrzymał za Yin shi nan nu [Eat Drink Man Woman, Jedz, pij, kobieto, mężczyzno]. W 1995 zrealizował swój pierwszy film anglojęzyczny – wyróżnioną Złotym Globem ekranizację Rozważnej i romantycznej [Sense and Sensibility] Jane Austen, która zdobyła siedem nominacji do Oscara i Oscara za scenariusz adaptowany Emmy Thompson. Nakręcony w 2000 roku Wo hu cang long [Przyczajony tygrys, ukryty smok] przyniósł mu Złoty Glob za reżyserię, a także Oscara za najlepszy film nieanglojęzyczny. Ponadto Akademia wyróżniła film statuetkami za zdjęcia, muzykę i scenografię. Kolejne nagrody zapewnił mu, zrealizowany w 2005, obraz Tajemnica Brokeback Mountain, który przebojem zdobył kilkanaście wyróżnień na całym świecie.

Cesarzowa i WojownicyCesarzowa i Wojownicy

Ten króciutki, schematyczny zarys nie jest w stanie wyczerpać historii zjawiska kina „chińskiego”. Zapraszamy na pokaz filmu wyprodukowanego we współpracy chińsko – hongkońskiej „Cesarzowa i wojownicy”.