To film, który bardziej się analizuje, niż przeżywa. Bardziej prowokuje do dyskusji, niż zostaje pod skórą. Ogląda się go z uznaniem, ale serce pozostaje dziwnie nietknięte. 6
Nowy film Jafara Panahiego to dzieło, które łatwo podziwiać, trudniej pokochać. To był zwykły przypadek jest kinem gęstym od kontekstów politycznych, historycznych i biograficznych, a jednocześnie zaskakująco chłodnym emocjonalnie. To film, który domaga się szacunku za okoliczności powstania, za odwagę twórcy, za precyzję formalną, ale równocześnie pozostawia widza z uczuciem niedosytu. Jakby Panahi celowo postawił mur między ekranem a sercem odbiorcy.
Punkt wyjścia jest niemal hitchcockowski - nocna droga, przypadkowe zdarzenie, pozornie banalny impuls, który uruchamia lawinę moralnych dylematów. Bohater rozpoznaje w przypadkowo spotkanym mężczyźnie swojego dawnego oprawcę - człowieka odpowiedzialnego za tortury i zniszczone życie. Porwanie, planowana egzekucja, pustynia jako przestrzeń ostatecznego rozrachunku. A potem... wątpliwość. Czy to na pewno on? Czy proteza nogi jest dowodem, czy tylko okrutnym zbiegiem okoliczności? Od tej chwili film porzuca prostą logikę thrillera i zamienia się w moralny labirynt.
Panahi konstruuje narrację jak drogę bez drogowskazów. Kolejni bohaterowie, czyli inni byli więźniowie polityczni, dołączają do tej osobliwej wyprawy, każdy z własnym bagażem traumy, gniewu i etycznych przekonań. Problem w tym, że wielu z nich pozostaje bardziej figurami ideowymi niż pełnokrwistymi postaciami. Są nośnikami postaw, głosami w debacie, ale rzadko stają się kimś, o kogo naprawdę się troszczymy. W rezultacie stawka emocjonalna filmu pozostaje zaskakująco niska, jak na historię o tak potężnym ciężarze moralnym.
Jednym z najbardziej kontrowersyjnych aspektów filmu jest jego ton. Panahi, jak wielokrotnie wcześniej, wplata w opowieść elementy czarnego humoru i groteski. Sceny z udziałem służb porządkowych, absurdalne dialogi, sytuacyjne żarty, wszystko to bywa inteligentne, czasem nawet błyskotliwe. Ale to właśnie tu rodzi się dysonans. Napięcie budowane w pierwszym akcie stopniowo rozmywa się w tonacji, która balansuje na granicy tragifarsy. Film nigdy nie staje się prawdziwą komedią, ale też coraz rzadziej pozwala odczuć realne zagrożenie. Jakby Panahi celowo rozbrajał własny dramat, zanim ten zdąży uderzyć z pełną siłą.
Kulminacyjna sekwencja, czyli konfrontacja z domniemanym oprawcą, jego częściowe przyznanie się, długi monolog w formalnie efektownym, niemal teatralnym ujęciu, potrafi zrobić wrażenie wizualne. Problem polega na tym, że dramaturgicznie jest to scena zaskakująco mało wiarygodna. Przemiana bohatera, jego nagłe odsłonięcie kart, sprawiają wrażenie zbyt łatwych, zbyt filmowych. W kontekście realiów irańskiego aparatu represji, czyli brutalnego, ideologicznie zdeterminowanego i bezwzględnego, taka kapitulacja brzmi jak moralna fantazja, nie jak prawdopodobny scenariusz.
I tu dochodzimy do sedna największego problemu filmu, czyli jego finałowej tezy. To był zwykły przypadek zdaje się sugerować, że ofiary mogą, a może nawet powinny, zrezygnować z zemsty, wybierając moralną wyższość i przebaczenie. To gest szlachetny, ale też niepokojąco uproszczony. Granica między humanizmem a naiwnością zostaje tu niebezpiecznie zatarta. Świat przedstawiony przez Panahiego ostatecznie wpada w schemat dobra i zła, w którym "dobrzy" nie potrafią zabić, a "źli" w kluczowym momencie tracą swoją demoniczność. Brakuje tu szarej strefy, tej, w której człowiek może być jednocześnie ofiarą i katem, słabym i bezlitosnym, moralnie rozdwojonym.
Nie zmienia to faktu, że To był zwykły przypadek pozostaje filmem formalnie dopracowanym, momentami hipnotyzującym, pełnym celnych obserwacji dotyczących absurdu władzy i codziennego życia pod opresją. Panahi potrafi kręcić kino oszczędne, sugestywne i wyczulone na detal. Ale tym razem jego polityczny gniew został przykryty warstwą humanistycznej powściągliwości, która zamiast pogłębiać temat, paradoksalnie go spłyca. To film, który bardziej się analizuje, niż przeżywa. Bardziej prowokuje do dyskusji, niż zostaje pod skórą. Ogląda się go z uznaniem, wychodzi z sali z głową pełną myśli, ale serce pozostaje dziwnie nietknięte. Być może właśnie na tym polega jego siła, a być może to jego największa porażka. Jedno jest pewne - To był zwykły przypadek to kino, które każe zapytać nie tylko o granice przebaczenia, ale i o granice samego kina w mierzeniu się z realnym cierpieniem.
