-
1884-07-23
- Rorschach, St. Gallen, Szwajcaria
Emil Jannings urodził się 23 lipca 1884 roku w Rorschach w Szwajcarii jako Theodor Friedrich Emil Janenz, syn Margarethe Schwabe oraz Emila Jansena. Dorastał w środowisku niemieckojęzycznym, wychowując się m.in. w Lipsku i Görlitz. W młodym wieku porzucił dom rodzinny i przez krótki czas próbował pracy jako marynarz, jednak szybko związał swoje życie z teatrem. Pierwsze doświadczenia sceniczne zdobywał w wędrownych trupach teatralnych, gdzie uczył się rzemiosła aktorskiego, a następnie dołączył do Deutsches Theater w Berlinie, gdzie pracował pod kierownictwem Maxa Reinhardta. To właśnie tam ukształtował swój styl gry – oparty na intensywnej ekspresji, kontroli ciała i głębokim wnikaniu w psychikę postaci.
Karierę filmową rozpoczął około 1914 roku, jednak prawdziwy rozkwit jego talentu nastąpił po zakończeniu I wojny światowej. W krótkim czasie stał się jedną z największych gwiazd kina niemego, specjalizując się w rolach postaci tragicznych – dumnych, silnych, lecz stopniowo upokarzanych i niszczonych przez los. W filmie „Madame DuBarry” (1919) w reżyserii Ernsta Lubitscha stworzył wyrazistą kreację Ludwika XV, łącząc monumentalność z psychologiczną kruchością.
Największe osiągnięcia artystyczne przyniosła mu współpraca z Friedrichem Wilhelmem Murnauem. W filmie „The Last Laugh” (1924) stworzył jedną z najważniejszych ról w historii kina niemego – portiera zdegradowanego do roli szatniarza. Film ten był przełomowy nie tylko ze względu na niemal całkowity brak plansz tekstowych, ale również dzięki zastosowaniu tzw. „uwolnionej kamery” (Entfesselte Kamera) Karla Freunda. Jannings musiał dostosować swoją grę do ruchomej, dynamicznej kamery, co wymagało zupełnie nowego podejścia do aktorstwa filmowego i czyniło jego kreację jeszcze bardziej nowatorską. Równie ważne były jego role w „Varieté” (1925) oraz „Faust” (1926), gdzie jako Mefistofeles zaprezentował pełnię swojego warsztatu.
W 1926 roku przeniósł się do Stanów Zjednoczonych, podpisując kontrakt z Paramount Pictures. Tam osiągnął szczyt międzynarodowej kariery. Podczas pierwszej ceremonii wręczenia Oscarów w 1929 roku otrzymał Nagrodę Akademii dla najlepszego aktora pierwszoplanowego za role w filmach „The Last Command” (1928) oraz „The Way of All Flesh” (1927). Był nie tylko pierwszym laureatem tej nagrody, ale również pierwszą osobą w historii, która fizycznie otrzymała statuetkę – została mu ona wręczona wcześniej, jeszcze w 1928 roku, ponieważ musiał wrócić do Europy przed oficjalną ceremonią. Tym samym uznawany jest za właściciela pierwszego Oscara w historii kina.
W filmie „The Last Command” wcielił się w postać rosyjskiego generała, który po rewolucji zostaje statystą w Hollywood – rola ta miała wymiar symboliczny i była jednym z najwybitniejszych przykładów tragicznego bohatera w kinie niemym. Jego zwycięstwo nad Richardem Barthelmessem było centralnym wydarzeniem pierwszej ceremonii i potwierdzeniem jego dominującej pozycji w ówczesnym kinie.
Nadejście kina dźwiękowego zmusiło go do powrotu do Europy w 1929 roku, głównie z powodu silnego akcentu. W 1930 roku wystąpił w „Błękitnym aniele” („Der Blaue Engel”) w reżyserii Josefa von Sternberga. Jego rola profesora Immanuela Ratha, człowieka stopniowo niszczonego przez obsesję i upokorzenie, należy do najbardziej przejmujących w jego karierze. Produkcja filmu była jednak dla aktora trudnym doświadczeniem – Jannings pozostawał w konflikcie z reżyserem, który skupiał uwagę na debiutującej Marlenie Dietrich. Sceny jego załamania, w tym momenty skrajnej furii, miały częściowo autentyczny charakter, wynikający z napięć na planie.
W latach 30. i 40. jego kariera była ściśle związana z niemieckim przemysłem filmowym kontrolowanym przez reżim nazistowski. Objął funkcję dyrektora studia UFA i był jednym z najbardziej uprzywilejowanych aktorów epoki. W 1941 roku Joseph Goebbels nadał mu tytuł „Staatsschauspieler” (Artysty Państwowego), a Jannings stał się jednym z ulubionych aktorów Adolfa Hitlera. Występował w filmach propagandowych, m.in. w „Ohm Krüger” (1941), co po wojnie miało poważne konsekwencje dla jego reputacji.
Po zakończeniu II wojny światowej został objęty zakazem wykonywania zawodu w ramach procesów denazyfikacyjnych. Choć część zarzutów wobec niego została później złagodzona, nie powrócił już do aktorstwa. Istnieje znana, choć nie w pełni potwierdzona anegdota, że w 1945 roku, gdy alianccy żołnierze wkroczyli do jego posiadłości w Austrii, wybiegł do nich z Oscarem w ręku, próbując podkreślić swoją dawną pozycję w Hollywood. W 1947 roku przyjął obywatelstwo austriackie i ostatnie lata życia spędził w odosobnieniu.
Emil Jannings zmarł 2 stycznia 1950 roku w Strobl w Austrii na skutek raka wątroby.
Pozostaje jedną z najważniejszych postaci w historii kina niemego – aktorem, który ukształtował nowoczesne aktorstwo filmowe oparte na ekspresji i psychologicznej głębi. Jego dorobek artystyczny należy do fundamentów światowej kinematografii, choć jego późniejsze wybory sprawiają, że jego postać pozostaje jedną z najbardziej złożonych i kontrowersyjnych w historii kina.