- 1874-11-11
- Arnoldsdorf, Prusy Zachodnie, Cesarstwo Niemieckie
Paul Wegener urodził się 11 grudnia 1874 roku w Jarantowicach (Arnoldsdorf) w Prusach Zachodnich jako syn Gustava Wegenera oraz Anny Wegener. Jego ojciec był urzędnikiem państwowym, a rodzina należała do środowiska inteligenckiego – jego brat został profesorem medycyny, a on sam był kuzynem Alfred Wegener, twórcy teorii dryfu kontynentów. To zaplecze intelektualne wywarło istotny wpływ na jego rozwój i podejście do sztuki.
Początkowo studiował prawo we Fryburgu i Lipsku, jednak szybko porzucił studia, decydując się na karierę aktorską. Związał się z teatrem i w 1906 roku dołączył do zespołu prowadzonego przez Max Reinhardt w Berlinie. Na scenie zdobył uznanie jako aktor o monumentalnej prezencji, szczególnie w rolach szekspirowskich, takich jak Makbet czy Ryszard III. Jego styl gry – oparty na silnej ekspresji fizycznej i świadomym geście – stał się później fundamentem jego działalności filmowej.
Wegener był jednym z pierwszych twórców, którzy dostrzegli w kinie autonomiczną formę sztuki. Już w filmie „Der Student von Prag” (1913), którego był pomysłodawcą i odtwórcą głównej roli, wykorzystał nowatorskie efekty specjalne – m.in. podwójną ekspozycję, umożliwiającą spotkanie bohatera z własnym sobowtórem. Było to jedno z pierwszych tak zaawansowanych zastosowań trików filmowych w historii kina.
Największą sławę przyniósł mu cykl filmów o Golemie. „Der Golem” (1915) nie zachował się do dziś, „Der Golem und die Tänzerin” (1917) stanowił autoironiczną wariację, natomiast „Der Golem, wie er in die Welt kam” (1920), zrealizowany wspólnie z Carl Boese, uznawany jest za jedno z najważniejszych dzieł niemieckiego ekspresjonizmu. Kreacja Wegenera – ciężka, mechaniczna, niemal nieludzka – stała się inspiracją dla późniejszych filmów grozy, w tym dla postaci potwora w „Frankensteinie” (1931).
Wegener był nie tylko aktorem, ale również wizjonerem technicznym. Podkreślał, że kino jest przede wszystkim sztuką plastyczną – eksperymentował z oświetleniem, efektami optycznymi i charakteryzacją, tworząc obrazy o silnym, rzeźbiarskim charakterze. Jego podejście miało ogromny wpływ na rozwój estetyki ekspresjonizmu.
Podczas I wojny światowej służył jako oficer i został odznaczony Krzyżem Żelaznym. Doświadczenia wojenne wpłynęły na jego późniejszą twórczość, nadając jej bardziej mroczny i symboliczny charakter.
W okresie III Rzeszy pozostał w Niemczech i kontynuował działalność aktorską. Otrzymał tytuł „Staatsschauspieler” i występował w filmach realizowanych pod nadzorem państwa, m.in. w „Kolberg” (1945). Jednocześnie istnieją świadectwa, że prywatnie dystansował się od ideologii nazistowskiej i pomagał osobom prześladowanym, choć nie wszystkie te działania są w pełni udokumentowane.
W życiu prywatnym Wegener był sześciokrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną była aktorka Grete Berger, z którą miał dziecko. Następnie zawierał kolejne małżeństwa, jednak największe znaczenie miało jego trzecie małżeństwo z Lyda Salmonova, partnerką zarówno życiową, jak i ekranową, która występowała w jego najważniejszych filmach, w tym w „Golemie”. Po rozstaniu z nią Wegener żenił się jeszcze trzykrotnie, a jego ostatnią żoną była Elisabeth Rohwer. Łącznie miał dzieci z różnych związków, choć szczegóły dotyczące ich życia pozostają słabiej udokumentowane.
Po II wojnie światowej aktywnie uczestniczył w odbudowie życia kulturalnego Berlina. Występował na scenie oraz pracował w radiu, gdzie jego głos stał się symbolem nadziei dla mieszkańców zniszczonego miasta – czytał klasykę literatury i brał udział w inicjatywach kulturalnych.
Zmarł 13 września 1948 roku w Berlinie w wieku 73 lat. Bezpośrednią przyczyną śmierci była niewydolność serca, będąca następstwem ataku, którego doznał dwa miesiące wcześniej podczas występu w „Natanie mędrcu”. Został pochowany na cmentarzu Südwestkirchhof Stahnsdorf, a jego grób otrzymał status Ehrengrab – grobu honorowego miasta Berlin.
Paul Wegener pozostaje jedną z najważniejszych postaci w historii kina. Jako aktor, reżyser i innowator techniczny współtworzył fundamenty języka filmowego, a jego twórczość – szczególnie cykl o Golemie – na trwałe wpisała się w historię kina grozy i ekspresjonizmu, inspirując kolejne pokolenia twórców na całym świecie.