Filmy 1952

Filmowy zapis wykonania poematu symfonicznego „Bajka” Stanisława Moniuszki w Klubie Fabrycznym Zakładów „Ursus” w Warszawie w 1952 roku przez Orkiestrę Filharmonii Warszawskiej pod batutą Witolda Rowickiego. Utwór, poza tytułem, nie posiada programu literackiego, stanowi swobodną kilkunastominutową kompozycję różnych nastrojów. Ten dokument muzyczny został zrealizowany przez Andrzeja Munka w okresie jego pracy w Wytwórni Filmów Dokumentalnych, która przypadła na lata socrealizmu. Stanowi filmowy dowód realizacji socjalistycznej utopii – upowszechnienia kultury wysokiej wśród klasy robotniczej. Ujęcia wykonawców zmontowane są w ujęciami publiczności – kobiet i mężczyzn pracujących na co dzień w fabryce, którzy znaleźli się zapewne w nowej dla siebie sytuacji spędzania wolnego czasu. Munk był wielkim melomanem, chociaż sam z umiarkowaniem operował muzyką poważną w swoich filmach fabularnych. To zamiłowanie można dostrzec w nazewnictwie części filmu Eroica lub w scenie koncertu skrzypcowego w Pasażerce. Wśród jego niezrealizowanych projektów pozostał pomysł filmu fabularnego poświęconego Wilhelmowi Furtwänglerowi, dyrygentowi filharmoników berlińskich w czasach Trzeciej Rzeszy.

Żniwa 1952 roku stają się okazją do porównania przedwojennej i aktualnej sytuacji polskich rolników, trzech wybranych autorów „Pamiętników chłopów”. Andrzej Urban ze wsi Lutcza – Pamiętnik nr 4, Bronisław Majek ze wsi Babice – Pamiętnik nr 26, Antoni Dawin – Pamiętnik nr 50. Przed wojną spisywali swoje zmartwienia związane z utrzymaniem, wychowaniem dzieci, stosunkami z dworem. Po wojnie z dumą przedstawiają wykształcone dzieci, plony z ziemi otrzymaniem w wyniku reformy rolnej, stanowiska w spółdzielni. Dziś chłopskie dzieci wstępują do wojska, idą na studia, wspierają rodziców w gospodarce. Rosnący stóg siana staje się symbolem rosnącego dobrobytu obywateli. Socrealistyczny dokument dowodzący awansu chłopa w Polsce Ludowej. Propagandowy schemat – z entuzjastycznym komentarzem lektora i roześmianymi mieszkańcami wsi – został przełamany cytatami z autentycznych przedwojennych Pamiętników chłopów. Inicjatorem tej publikacji z 1935 roku był socjolog Ludwik Krzywicki, socjalista, a Andrzej Munk, również socjalista z przekonania, sięgnął po materiał źródłowy i w ten sposób oddał głos chłopskiej krzywdzie. Fragmenty pamiętników, w interpretacji Aleksandra Bardiniego, zilustrował subtelnymi portretami prostego człowieka.

Propagandowy plakat filmowy podkreślający zdobycze Konstytucji Polski Ludowej, która weszła w życie 22 lipca 1952 roku. Objaśnia artykuł 62, który gwarantował obywatelom Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej dostęp do zdobyczy kultury i aktywny udział w rozwoju kultury narodowej. Marzenie romantyków o dotarciu z książką pod strzechy spełnia się w PRL. Prasa i literatura wydawane są nakładach na wielką skalę, a sieć świetlic i bibliotek sprawia, że trafiają nawet do najmniejszych miejscowości. Otwarte pałace umożliwiają zapoznawanie się z dziedzictwem malarstwa. Tradycja malarstwa realistycznego staje się punktem odniesienia dla współczesnego malarstwa rewolucyjnego. Przeciwstawia się im w ostrym perswazyjnym kontraście prasę i brukową literaturę amerykańską, której towarzyszy jazzowa ilustracja muzyczna. „The Wall Street Magazine”, „Newsweek”, „New York Times” donoszą o wynikach giełdy i sukcesach Amerykanów w wojnie w Korei. Z kolei „Życie Warszawy”, „Szatndar Młodych”, „Trybuna wolności” piszą o sprawach pokoju i poszukiwaniu dobrobytu dla wszystkich obywateli. Robotnicy to nie tylko odbiorcy, ale i współtwórcy kultury, zrzeszeni na przykład w przyzakładowych teatrach i zespołach świetlicowych. Materiał filmowy oparty jest na silnych kontrastach, przekaz wzmocniony bezdyskusyjnym komentarzem lektora. Pomija porażki ówczesnej polityki kulturalnej, stanowi instrument masowego oddziaływania na społeczeństwo dla poparcia władzy komunistycznej.